Glossarium 2: termen uit de (Palaeo)ecologie

In malacologische literatuur worden veel (palaeo)ecologische en aanverwante termen gebruikt. Op deze pagina wordt gepoogd de meest voorkomende termen te verklaren. De lijst is zeker niet volledig; er is een keuze gemaakt wat een zekere subjectiviteit met zich mee brengt.

Er is voor het samenstellen van deze lijst gebruik gemaakt van het boek:

Term	Verklaring
A
Aangevoerd	zie adventief, allochtoon.
Aanspoelsel	.... Zie ook gruis.
Abiotisch	Niet de levende natuur betreffend (fysisch, chemisch, etc.).
Abyssaal	De diepere diepzee betreffend, dieper dan 1000 m.
Acidofiel	Een zuur milieu verkiezend.
Acrocrene	Bron die aan de voet van een heuvel ontspringt (puntbron). Zie ook: helocrene, limnocrene, reocrene.
Adventief	Van elders aangevoerd.
Aeolisch	Een sediment door de wind afgezet, bv een stuifzand. Zie dekzand, loess.
Aeroob	Zuurstofhoudend.
Afzetting	Bezinksel van vaste stof (zand, leem, silt, klei, etc.). Synoniem: sediment.
Allochtoon	Ter plaatse niet oorspronkelijk voorkomend. Aangevoerd door wat voor oorzaak dan ook (op natuurlijke dan wel antropogene wijze). VS autochtoon.
Alnetum	De plantengemeenschap van het Elsen(broek)bos.
Alpien	In het gebergte (de Alpen bijv.) voorkomend. Vaak wordt hiermee het hooggebergte bedoeld, in beperkte mate zelfs alleen dat deel van het gebergte dat boven de boomgrens ligt.
Amplitude	Getijden-: .......
Anaeroob	Zuurstofloos. VS aeroob.
Antropochoor	Organismen die door direct ingrijpen van de mens verspreid zijn naar plaatsen waar zij van oorsprong niet thuishoren. VS synantroop. Het is overigens niet altijd volkomen duidelijk of een soort als synantroop danwel antropochoor beschouwd moet worden. Zie ook antropogeen. Hier vindt U een lijst van nu in Nederland levende molluskensoorten die hier van oorsprong niet thuis horen.
Antropogeen	Onder invloed van de mens; in algemene zin. Zie synantroop en antropochoor. Hier vindt U een lijst van nu in Nederland levende molluskensoorten die hier van oorsprong niet thuis horen.
Aquatisch	Het water betreffend (aqua=water). VS terrestrisch.
Aragoniet	Eén van de kristallijne vormen waarin kalk (bijv. van een schelp) kan voorkomen. Zie ook calciet.
Arctisch	Tot de Noordpoolstreken behorend; (tegenwoordig) ten Noorden van de poolcirkel levend; (een arctisch klimaat; arctische omstandigheden; een arctische soort). Ook een mariene faunaprovincie. De arctische faunaprovincie ligt ten Noorden van de boreale faunaprovincie.
Areaal	Gebied.
Associatie	Een ecologisch bij elkaar horende groep van soorten. In de palaeontologie: een regelmatig bij elkaar aangetroffen aantal soorten.
Atlantisch klimaat	Een klimaattype met hoge jaarlijkse neerslag, niet al te warme zomers en milde winters. VS continentaal klimaat.
Autochtoon	Oorspronkelijk voorkomend. VS allochtoon.
B
Baltisch	De Oostzee of het Oostzeegebied betreffend.
Bathyaal	Een dieptezone in de zee, tussen het plat en de diepere diepzee, dus tussen 200-1000 m.
Bavelien	Geologisch tijdvak. Een Vroeg Pleistocene periode bestaande uit twee glacialen en twee interglacialen.
Bent(h)isch	(ook: bent(h)onisch), aan de bodem gebonden; op/in de bodem levend (van een zoet of zout water).
Bent(h)onisch	Zie bent(h)isch.
Bent(h)os	Organismen die op of in de bodem van een zoet of zout water leven.
Biodiversiteit	De totale biologische rijkdom (diversiteit) van een bepaald gebied, hetzij rijkdom aan soorten, genen of ecosystemen.
Biogeografie	........
Biomassa	De totale hoeveelheid levend organisch materiaal (gewicht).
Biotisch	De levende natuur betreffend. VS abiotisch.
Biotoop	Plaats waar een dier of plant geheel in zijn omgeving ingepast is (natuurlijk leefmilieu). Soms niet onderscheiden van habitat. Soms wordt er een bepaald milieutype mee bedoeld, zoals bijv. een bos- of duingebied.
Boreaal	Noordelijk, subarctisch. Wordt ook gebruikt in de betekenis van 'koel'. Gebruikt in de biogeografie, zowel bij land (zoetwater) als zee-organismen. Bv. mariene faunaprovincie tussen de arctische provincie in het Noorden en de keltische provincie in het Zuiden. Tevens een stratigrafische term: Geologisch tijdvak. De tweede periode in het Holoceen (van ca 9000 tot 7300 jaar geleden).
Boreo-Alpien	Discontinu verspreidingsgebied waarbij een deel in Noord Europa ligt (boreale klimaatzone) en een ander deel in de hogere delen van de centraal Europese gebergten (Alpiene zone). De overeenkomende eigenschappen van beide gebieden moeten in het klimaat gezocht worden, in dit geval in de lage temperatuur. Verschillende soorten landslakken hebben een boreo-alpiene verspreiding. Bijv. Columella columella.
Brabantse Leem	Een afzetting uit het Midden- en Laat Pleistoceen in de provincie Brabant, grotendeels aeolisch en voornamelijk afgezet onder koude en natte omstandigheden. De eenheid bevat (sub)arctische land- en zoetwater mollusken associaties.
Brachyhalien	Verouderde palaeoecologische term om een ongedefinieerd zoutgehaltebereik aan te geven wat duidt op ondiep mariene, kustnabije omstandigheden.
Brak water	Vage term om water aan te duiden met een zoutgehalte tussen zoet en zeewater. Doorgaans worden hier zoutgehalten mee bedoeld die aan te duiden zijn als poly-, meso- en oligohalien. Het blijkt dat veel als brak water aangeduide wateren zeer sterk wisselende zoutgehalten kunnen vertonen, van vrijwel zoet tot erg zout (hyperhalien). Dit heeft te maken met het vaak geïsoleerde karakter van dergelijke wateren die daardoor sterk door neerslag of verdamping beïnvloed kunnen worden. Zie ook zoutgehalte.
Broekbos	Moerasbos. Zie: bronbos, vloedbos
Bronbos	Moerasbos met kenmerkende vegetatie, gebonden aan uittredend grondwater. Zie ook: broekbos, vloedbos.
C
Cainozoicum	Zie Kenozoicum.
Calciet	Eén van de kristallijne vormen waarin kalk (bijv. van een schelp) kan voorkomen. De kristalstructuur van calciet is stabiel. Schelpen van calciet zijn minder gevoelig voor chemische verwering dan schelpen van aragoniet en blijven dus ook langer bewaard.
Calcicool	Zie calciofiel.
Calciofiel	Aanduiding voor soorten die kalkrijke habitats bewonen, respectievelijk daar de voorkeur aan geven.
Caricetum	Plantengemeenschap waarin zeggen (Carex-soorten) een hoofdrol spelen.
Carnivoor	Vlees-eter. VS herbivoor. Zie ook predator.
Catholic	Engelse palaeoecologische term, gebruikt om een groep landmollusken met weinig specifieke milieu eisen mee aan te duiden. Zie ook mesofiel.
Chloriniteit	Het chloride gehalte. Zie zoutgehalte.
Circumpolair	Om Noord- of Zuidpool heen liggend.
Cohort	Een groep die een bepaalde demografische karakteristiek deelt, gewoonlijk met dezelfde geboorteperiode.
Commensaal	Soorten levend op/in of bij andere organismen zonder de gastsoort direct te schaden.
Continentaal	In continentaal klimaat: een klimaattype met lage jaarlijkse neerslag, warme zomers en koude winters. VS atlantisch klimaat. Zie ook continentaal plat.
Continu	Aaneengesloten. Een continu verspreidingsgebied. VS discontinu. OOK: conchologische term.
Correlatie	Wederzijdse betrekking of onderling verband; in de geologie: het in ouderdom gelijkstellen van lagen, fauna's, etc.
Corrosie	Verwering door chemische aantasting (oplossing van de schelpkalk in een zure omgeving)
Cromerien	Geologisch tijdvak. Een Pleistocene periode bestaande uit diverse glacialen en interglacialen. NB: het internationale gebruik is verwarrend. In Engeland wordt hier één interglaciaal mee bedoeld, ook wel aangeduid met 'Cromerian s.s.' of 'Type Cromerian'. Het Nederlandse gebruik is dan 'Cromerien s.l.' of 'Cromerien Complex'.
D
Debiet	Het aantal kubieke meters water dat op een bepaald punt in een rivier per seconde passeert.
Dekzand	Vooral aeolische afzetting daterend uit het Weichselien. Laat Pleistocene stuifzandafzettingen.
Demografie	........
Detritus	Dood organisch materiaal in water, zowel in opgeloste als in deeltjesvorm.
Diagenese	Veranderingen die in de loop van de (geologische) tijd in het sediment optreden, zonder inwerking van buitenaf (herkristallisatie, verharding door verlies van water, aaneenkitten, etc.).
Diatomeeën	Kiezelwieren; Diatomeeën vormen een belangrijke voedselbron voor mollusken.
Diatomiet	Als Diatomeeën veel voorkomen en bewaard blijven en daarnaast weinig ander materiaal bezinkt dan kan een sediment ontstaan wat voor het overgrote deel uit de skeletten van deze algen bestaat, een zgn diatomiet.
Discontinu	Onderbroken, bv. in: niet aaneengesloten verspreidingsgebied, bv. boreo-alpien. VS continu. OOK: een conchologische term.
Disjunct	Zie discontinu.
Diversiteit	....
Dye	....
Dystroof	arm aan voedingszouten, rijk aan zuurstof en aan humus.
E
Eb(tij)	Ook wel afnemend water of afnemend getij. Dat deel van de getijden cyclus waarin het zeewater van de hoogste stand (= hoog water) naar de laagste stand (= laag water) zakt. VS vloed. Zie ook springtij
Eburonien	Geologisch tijdvak. Een glaciaal uit het Vroeg Pleistoceen.
Ecologie	de wetenschap waarbij het gaat om de relaties van een organisme met zijn omgeving. Ook wel als 'oecologie' [Spreek uit: eukologie] gespeld.
Ecosysteem	Een in de natuur voorkomend systeem van levende organismen en vaak zeer complexe relaties, zowel tussen de organismen onderling als met de abiotische elementen in het geheel. Het geheel van de planten- en diergemeenschappen in een territorium, beschouwd in hun wisselwerking met de milieufactoren.
Eemien	Geologisch tijdvak. Een interglaciaal in het Laat Pleistoceen.
Elsterien	Geologisch tijdvak. Een glaciaal in het Midden Pleistoceen.
Emers	VS submers. Boven water uitkomend. Droogvallend. Bv waterplanten die deels onder en deels boven water leven hebben een submers en een emers gedeelte. De Brakwaterkokkel leeft bij voorkeur submers, terwijl de gewone Kokkel een deel van de dag op het wad bij eb tegen droogvallen bestand is, dwz emerse omstandigheden kan verdragen.
Endemisch	Met een beperkte verspreiding; de term blijft vaag als er niet bij wordt vermeld voor welk gebied bijv. de betreffende soort endemisch is.
Epifauna	Soorten die op het substraat leven. VS infauna.
Epifyt	Op vegetatie levende soorten; meestal betrokken op in water levende soorten; Een organisme dat op planten groeit.
Epilimnion	Warme bovenlaag in een gestratificeerd meer. Zie ook spronglaag.
Erosie	Het verschijnsel, dat een gedeelte van de aardkorst door de werking van water, wind of andere natuurkrachten weggeslepen wordt.
Estuarien	De uitmonding van een rivier in zee (=estuarium) betreffend (een estuarien milieu, een estuariene soort, een -e afzetting, -e omstandigheden).
Euhalien	Zeewater met chloriniteit boven ca 16 betreffend (een euhaliene soort, een euhalien milieu, etc.). Zie ook zoutgehalte.
Eulittoraal	....
Euryhalien	Wisselend zoutgehalte (verdragend, betreffend).
Eurytherm	Aangepast aan een groot temperatuurbereik. VS stenotherm.
Eurytoop	In verschillend milieu groeiend/voorkomend.
Eutrafent	Een voedselrijk milieu verkiezend.
Eutrofiëring	Het (natuurlijke) proces in water waarbij de factoren die groei stimuleren (nutrienten zoals fosfor en stikstof, licht, temperatuur, enz.) optimaal worden. Door menselijke activiteit (water- en bodemverontreiniging) treedt dit verschijnsel tegenwoordig veel op. Dit heeft vaak rampzalige gevolgen voor de oorspronkelijke flora en fauna, die aangepast was aan een andere voedselsituatie en verdrongen kan worden door organismen die aanvankelijk ter plekke niet voorkwamen.
Eutroof	Voedselrijk, zie trofiesysteem.
Expositie	Blootstelling.
F
Facies	De som der palaeontologische en lithologische eigenschappen van een aardlaag waaruit het milieu van afzetting kan worden afgeleid.
Filtreerder	Dier dat zijn voedsel door filtreren van het water, tussen trilharen of borstels door, verkrijgt. (In Engels: 'filter feeder').
Fluviatiel	Rivieren betreffend; in rivieren voorkomend (van een soort), door rivieren afgezet (een aardlaag), door rivieren beïnvloed (de omgeving).
Formatie	Lithostratigrafische term bedoeld om een lagenpakket mee aan te duiden met gemeenschappelijke kenmerken.
Fossiel	(Enige tijd) begraven geweest zijnde resten of sporen van organismen. De minimale tijdsduur van begraving is niet duidelijk gedefinieerd. De resten zijn eventueel veranderd door diagenetische processen maar dit is niet noodzakelijk. Zie ook: subfossiel, recent, subrecent.
G
Gecorrodeerd	Door chemische invloeden (zuur water) aangetaste/geëtste deel van de schelp (de oudste windingen bijv.). Zie ook corrosie. Corrosie kan al tijdens het leven van het dier optreden, maar kan ook bij het fossilisatieproces plaatsvinden door uitloging onder invloed van bodemprocessen.
Getij(de)	.... (afkortingen, amplitude; springtij; eb; vloed; laagwater; hoogwater, etc.)
Glaciaal	Als zelfstandig naamwoord: een relatief koude periode van relatief lange duur in het Kwartair; een ijstijd. Als bijvoeglijk naamwoord: betrekking hebbend op poolstreken en/of gebieden met ijs, of op de ijstijd. Zie ook: interglaciaal, interstadiaal, stadiaal, periglaciaal.
Gradiënt	Geleidelijke overgang. VS discontinuiteit.
Gruis	Door golf- en/of windwerking geconcentreerde resten van schelpen. Vaak aan de oever van een meer, rivier of op het strand.
Gyttja	Een afzetting gevormd in stilstaand zoet water grotendeels bestaande uit fragmenten van organismen. [Uit het Zweeds, spreek uit: juutja].
H
Habitat	Woongebied van een organisme of levensgemeenschap, in ruime zin. Zie ook biotoop.
Halocline	Bepaalde diepte in zee waarop het zoutgehalte plotseling veranderd. Zie ook spronglaag.
Halofiel	Een zout milieu verkiezend.
Heliofiel -	Zonminnend, lichtminnend.
Helocrene	Moerasbron of sijpelbron. Zie ook: acrocrene, limnocrene, reocrene.
Herbivoor	Planteneter. Ook phytophaag.
Holarctisch	Zowel in Noord Amerika als in Noord Eurazië voorkomend (boven de tropengordel); Noord Amerika en Noord Eurazië (boven de tropengordel) betreffend.
Holoceen	Geologisch tijdvak. Het huidige interglaciaal.
Holsteinien	Geologisch tijdvak. Een interglaciaal in het Midden Pleistoceen.
Hoogwad	.... VS laagwad.
Hoogwater	.... VS laagwater.
Humus	....
Hygrofiel	Vochtminnend.
Hyperhalien	Of hypersalien. Zeer zout (bijv. in ingedampt zeewater), met een chloriniteit hoger dan ca 21.5 . Zie ook zoutgehalte.
Hypersalien	Zie hyperhalien.
Hypertroof	Zeer voedselrijk, zie trofiesysteem.
Hypolimnion	Koude onderlaag van een gestratificeerd meer. Zie ook spronglaag.
I
Incrustatie	Om- of overkorsting; Een korst op de schelp van vaak abiotische oorsprong, meestal bestaande uit kalkverbindingen en niet door de betreffende schelp gevormd. Biotische incrustatie komt ook voor: dit wordt veroorzaakt door begroeiing van de schelp met bijv. Bryozoa (Mosdiertjes), kalkalgen, etc.
Indicatorsoorten	Soorten die door hun al dan niet voorkomen conclusies m.b.t. het milieu en geologische ouderdom mogelijk maken.
Indifferent	Zonder voorkeur.
Infauna	Soorten levend in het sediment. VS epifauna.
Infralittoraal	....
Inlaag	Zout binnenwater in de provincie Zeeland, door dijkdoorbraak of afdamming van bestaand water ontstaan.
Insolatie	Zonnestraling; de inwerking van de insolatie op de habitat of de biotoop.
Interglaciaal	Periode tussen twee glacialen in; die perioden in het Kwartair waarin het klimaat gematigd tot gematigd warm was. Zie ook interstadiaal.
Interstadiaal	Een minder koude periode gedurende een glaciaal waarin het klimaat gunstiger was dan gedurende een stadiaal. Zie ook interglaciaal.
Interstitiëel	'Tussengeschoven'; bij mollusken: (in het (grond)water) tussen zandkorrels voorkomend cq levend.
Invasie	Plotselinge massale aanwezigheid van een (of meer) soort(en). Ook een massaal aanspoelen op het strand wordt met deze term aangeduid.
J
Jaarklasse	Groep van organismen uit een populatie geboren in een bepaald jaar. Zie ook cohort.
K
Kalktuf	....
Keltisch	Mariene faunaprovincie, ook wel het zuidelijkste deel van de boreale faunaprovincie genoemd. Gelegen tussen Boreale (in het Noorden) en de Lusitanische (in het Zuiden) faunaprovincies.
Kenozoicum	Geologisch tijdvak. Laatste aera of hoofdperiode uit de aardgeschiedenis. Volgt op het Mesozoicum. Ook: Cainozoicum.
Kolk	Zie wiel.
Kwartair	Geologisch tijdvak. Periode uit de aardgeschiedenis, ook wel IJstijdvak genoemd. De jongste periode uit het Kenozoicum volgend op het Tertiair. Oorspronkelijk beschreven als het vierde hoofdtijdvak van de aardgeschiedenis.
Kwel(water)	Uittredend (aan het oppervlak komend) grondwater. Kwelwater heeft vaak andere eigenschappen dan het normale oppervlakte-water: vaak is de temperatuur lager (in Nederland) en zijn de scheikundige eigenschappen, zoals bv het zout- of het kalkgehalte anders. Kwelwater zorgt daardoor voor van de omgeving afwijkende ecologische omstandigheden.
Kwelder	Zie schor.
L
Laagwad	.... VS hoogwad.
Laagwater	.... VS hoogwater.
Lacustrien	Verband houdend met -, levend in -, gevormd door -, afgezet in meren.
Lag	(E) Een concentratie van (uitgespoeld) grof materiaal op de bodem van een mariene of fluviatiele geul. Een 'lag' kan bv grind, gerolde klei- en veenbrokken, houtresten en grotere schelpen bevatten.
Lagune	Een mariene inham, meestal min of meer afgesloten van de directe invloed van de zee. Een lagune heeft daardoor minder (of afwezig) getij, andere zoutgehalten, zuurstofcondities, temperaturen, etc.
Lagunair	Omstandigheden heersend in een lagune. Op een lagune betrekking hebbend.
Landijskap	Het geheel van samenvloeiende oorspronkelijk afzonderlijke gletsjers tot één groot ijslichaam dat grote delen van een landoppervlak bedekt. Landijskappen worden langzaam opgebouwd (in duizenden tot tienduizenden jaren) en kunnen een aanzienlijke dikte bereiken (in de orde van 0.5-3 km dik). Afsmelten en afbraak zou binnen enkele tientallen tot honderden jaren plaats vinden. Tijdens pleistocene ijstijden heeft het landijs grote delen van Europa en Noord-Amerika bedekt. Huidige voorbeelden van ijskappen zijn te vinden op Groenland en Antarctica.
Levensgemeenschap	Functioneel samenhangend geheel van planten en dieren in een bepaald gebied. Zie ook associatie.
Limnisch	Zoetwater betreffend; in zoetwater voorkomend/levend. In limnisch water is de chloriniteit lager dan 0.3 . Zie zoutgehalte, lacustrien, fluviatiel, limnologie.
Limnocrene	Bron die in een vijver ontspringt. Zie ook: acrocrene, helocrene, reocrene.
Limnologie	Studie van het zoete water. Omvat niet alleen biologische, maar ook fysische en chemische onderzoekingen.
Lithologie	Gesteentekunde.
Lithostratigrafie	Stratigrafie enkel gebaseerd op de fysische en gesteente kenmerken van de aardlagen.
Littoraal	Of litoraal: in het zoete water wordt de oeverzone bedoeld, zowel het door het water beinvloedde deel boven de waterlijn als enkele meters daar beneden. In het zoute water wordt meestal de zone tussen de hoogste hoogwaterlijn en de laagste laagwaterlijn bedoeld. Daar ook wel 'getijdenzone' of 'intergetijdengebied' genoemd. Overigens wordt de ondergrens in het mariene milieu ook wel lager gelegd, nl. bij de Laminaria-zone. Dit is echter een foutieve opvatting. De plaats waar Laminaria groeit ligt altijd onder water, beneden de laagste laagwaterlijn, en behoort daarom tot het sublittoraal gerekend te worden. Zie ook eulittoraal, supralittoraal, sublittoraal, infralittoraal
Loess	Ook: löss. Door de wind afgezette grondsoort, bestaande uit silt. Zie ook: aeolisch, Brabantse Leem, Dekzand.
Lusitanisch	Mariene faunaprovincie. Gelegen tussen de Keltische (in het Noorden) en de Mediterrane faunaprovincie (in het Zuiden).
M
Magnocaricion	Plantengemeenschap van de grote Zeggen (Carex spp.) in min of meer eutroof water op week organisch, of mineraal substraat. Vaak voorkomend in zomen langs verschillende typen zoet water. Het magnocaricion is de biotoop voor een hygrofiele landmolluskenassociatie waartoe naast verschillende Succineidae, oa ook Columella, Cochlicopa en verschillende soorten Vertiginidae behoren. Bij de laatste hoort Vertigo moulinsiana, een altijd al zeldzame soort waarvan de specifieke biotoop de laaste twintig jaar zodanig in omvang is achteruitgegaan dat de soort nu als bedreigd beschouwd wordt en kandidaat voor de Rode Lijst is.
Marien	De zee betreffend; levend in zee, gevormd in zee (een mariene soort, een marien milieu, een - sediment, etc.).
Marokkaans	Mariene faunaprovincie. Gelegen Zuidelijk van de Mediterrane faunaprovincie.
Mediterraan	De Middellandse Zee of het aangrenzende gebied betreffend; ook een aparte mariene faunaprovincie.
Mesofiel	Betrekking hebbend op landmollusken, gebruikt in palaeoecologie. Mesofiele soorten leven in een habitat zonder extreme kenmerken; meestal heerst een zekere vochtigheid. Zie ook catholic [E]
Mesohalien	Brak water met een chloriniteit van ca 3-10 . Ook: levend in brak water met deze chloriniteit, of: dergelijk brak water betreffend. Zie ook zoutgehalte.
Mesotrafent	Een matig voedselrijk milieu verkiezend.
Mesotroof	Matig voedselrijk, zie trofiesysteem.
Mesozoicum	Geologisch tijdvak. Aera of hoofdperiode. Volgt op het Palaeozoicum en gaat vooraf aan het Kenozoicum.
Metalimnion	Zie spronglaag.
Microphytobenthos	Microscopisch kleine plantjes (vaak kiezelwieren) die op of in de bodem leven.
Mioceen	Geologisch tijdvak. Periode uit het Tertiair, voorafgaand aan het Plioceen.
Moeraskalk	....
Molluscivoor	Weekdieretend.
Mortaliteit	Sterfte.
N
Nearctisch	In Noord Amerika voorkomend; behorend tot of betrekking hebbend op het gebied van Noord Amerika bezuiden het arctische gebied tot Mexico.
Neerslag	....
Neogeen	Geologisch tijdvak. Een onderverdeling van het Tertiair waarmee Mioceen en het Plioceen worden samengenomen. Zie ook Palaeogeen.
Neritisch	Op de zone in zee tussen strand en 200 m. diepte betrekking hebbend.
Niche	De plaats van een plant of dier in het ecosysteem, zijn habitat, voedsel en plaats in de voedselketen.
Nutriënten	Voedingsstoffen, zoals fosfor en stikstof verbindingen.
O
Oceanisch	....
Oecologie	[spreek uit: eukologie] Zie ecologie.
Oligohalien	Brak water met een chloriniteit van ca 0.3-3 . Ook: levend in brak water met deze chloriniteit OF dergelijk brak water betreffend. Zie ook zoutgehalte.
Oligotrafent	Een voedselarm milieu verkiezend.
Oligotroof	Voedselarm, zie trofiesysteem.
Ondergroei	....
Organisch materiaal	....
P
Palaeoceen	Geologisch tijdvak. Oudste periode uit het Tertiair.
Palaeogeen	Geologisch tijdvak. Een onderverdeling van het Tertiair waarmee Palaeoceen, Eoceen en Oligoceen worden samengenomen. Zie ook Neogeen.
Palaeontologie	De leer van de fossiele organismen, zowel wat bouw, levensverrichtingen en verspreiding, als wat onderlinge verwantschap en afstamming betreft. Men onderscheidt palaeobotanie en palaeozoologie.
Palearctisch	in noordelijk Eurazië voorkomend.
Paludaal	moeras(sig)
Pelagiaal	Open-waterzone van een groot meer of van de zee.
Pelagisch	Zwevend, als plankton levend.
Periferie	Rand: aan de periferie van het verspreidingsgebied. OOK: conchologische term.
Periglaciaal	Betrekking hebbend op het gebied dat zich tijdens een ijstijd voor de gletsjers uitstrekte. Het periglaciale gebied kenmerkt zich door het algemeen voorkomen van verschijnselen die aan de nabijheid van een gletsjer of een landijskap gerelateerd zijn, zoals bijv. smeltwaterafzettingen, vorstwerking, zandverstuivingen, etc. Daarnaast wordt het woord gebruikt om de processen, omstandigheden en verschijnselen uit dat gebied aan te duiden.
Periphyton	Aangroeisel: het geheel van vast- en aangehechte planten en dieren dat op ondergedoken objecten groeit, samen met het ingespoelde detritus en de door deze organismen afgescheiden organische stof.
Permafrost	Permanent bevroren bodem zoals thans nog in grote delen van bv Siberië wordt aangetroffen. Tijdens glacialen breidt de permafrost zich naar het Zuiden uit. Dit gaat gepaard met karakteristieke verschijnselen die gefossiliseerd kunnen worden. Met behulp van deze verschijnselen heeft men afgeleid dat ons land tijdens glacialen ook binnen de invloed van de permafrost geweest is.
Phragmetum	Plantengemeenschap waarin riet (Phragmites) een hoofdrol speelt. Rietland, rietkraag.
Phytophaag	.... zie herbivoor.
Pionier	Organisme dat aan het begin van een successie staat. Pioniers kunnen (over)leven onder omstandigheden die voor veel andere organismen (nog) niet geschikt zijn. Vaak dragen pioniers eraan bij dat de omstandigheden zodanig veranderen dat andere organismen die later in de successie staan ter plaatse kunnen leven.
Plankton	Ook holoplankton. In water zwevende micro-organismen die zichzelf niet over grote afstand kunnen verplaatsen.
Plat	Ook: 'continentaal plat'. Het deel van de zee wat zich uitstrekt van de kustlijn tot aan de plaats waar de zeebodem overgaat in een stijlere helling, de zgn continentale helling. De gemiddelde waterdiepte waarop het plat in de helling overgaat ligt bij ca 200 meter. Op het continentale plat liggen de 'ondiepe' randzeeën, zoals de Noordzee.
Planktonisch	plankton betreffend.
Pleistoceen	Geologisch tijdvak. Oudste periode van het Kwartair.
Plioceen	Geologisch tijdvak. Jongste periode van het Tertiair.
Pluviaal	(betrekking hebbend op) het tropisch equivalent van een (deel van een) interglaciale periode. Pluvialen worden gekenmerkt door een hoge neerslag.
Polyhalien	Brak water met een chloriniteit van ca 10-16 . Ook: levend in brak water met deze chloriniteit, of: dergelijk brak water betreffend. Zie ook zoutgehalte.
Pontisch	De Zwarte Zee en de omgeving daarvan betreffend.
Ponto-caspisch	het gebied van de Zwarte Zee en de Kaspische Zee en de omgeving daarvan betreffend.
Predator	Carnivoor, een relatieve term, gebruikt voor een dier waardoor bijv. de betreffende slak gegeten wordt. Een predator kan zelf prooi zijn voor een dier dat hoger in de voedselpyramide staat.
Pretiglien	Geologisch tijdvak. Oudste glaciaal van het Pleistoceen.
Priel	Kleine geul in het wad.
Profundiaal	diepste gedeelte van diepe meren, meestal meer dan enkele tientallen meters diep.
Pseudo-faecal pellets	engelse term waarmee de geconcentreerde uitgefilterde vaste afvalstoffen bedoeld worden die niet als voedsel worden opgenomen en als pakketjes worden uitgestoten. Zie ook 'faecal pellets'
Q
R
Recent	De huidige tijd; in de huidige tijd, tegenwoordig, levend.
Reductiezone	....
Refugium	wijkplaats; gebied waar een soort een ongunstige periode weet te overleven. B.v. het winterrefugium. Ook in de geologie: plek waar een organisme tijdens een langdurig ongunstige periode (bv. een ijstijd) overleeft.
Regressie	het terugtrekken van de zee. Zie ook transgressie.
Relictair	een subjectieve term, gebruikt om bijv. aan te geven dat het om een restant gaat van een ooit veel groter verspreidingsgebied (een relictair voorkomen).
Remaniëring	uitspoeling van ouder materiaal (bv. fossielen) en hersedimentatie.
Reocrene	bron die als een watervalletje ontspringt. Zie ook: acrocrene, helocrene, limnocrene.
Reofiel	stromend water verkiezend.
Reuverien	Geologisch tijdvak. de laatse periode binnen het Plioceen.
Rheofiel	Zie reofiel.
Rode lijst	....
S
Saalien	Geologisch tijdvak. De glaciale periode van het Pleistoceen waarin het Skandinavische landijs Nederland bereikte.
Saliniteit	totaal zoutgehalte.
Sapropelium	organisch zuurstofloos sediment (modder), diepzwart vanwege ijzersulfide, vaak stinkend naar zwavelwaterstof. Ook wel rotmodder genoemd.
Schor	Begroeid land gelegen boven de getijdenzone binnen het supralittoraal. Ook wel kwelder genoemd. Een schor wordt meestal doorsneden door geulen of slenken die met vloed vanuit zee vollopen. De begroeiing op het schor bestaat uit halofiele planten. Ook de fauna is heel kenmerkend; zo leven in Nederland enkele slakkensoorten vrijwel uitsluitend in deze habitat, bv.: Ovatella myosotis (Muizenoortje), Assiminia grayana (Gray's Kustslak), etc.
Sediment	afzetting.
Sedimentatie	het door de zwaartekracht uitzakken van deeltjes in de waterkolom of uit de lucht. Het resultaat is een sedimentair gesteente of sediment, ook wel afzetting genoemd.
Semi-permanente wateren	regelmatig, bv seizoensgebonden, uitdrogende wateren.
Sessiel	vastzittend.
Seston	verzameling van in de waterkolom aanwezig plankton, detritus en anorganische deeltjes.
Silt	....
Slenk	Geul door een schor.
Slik(wad)	....
Spatzone	zie supralittoraal.
Springtij	het moment meestal enkele dagen na volle maan, waarop de vloed de hoogste (springvloed) en de eb de laagste stand bereikt.
Spronglaag	in meren een laag op zekere diepte, die op basis van temperatuur en bijbehorend soortelijk gewicht van het water, een scherp begrensde overgang markeert; ook: thermocline of metalimnion. Meren waarin een spronglaag voorkomt zijn gestratificeerd (gelaagd): onderin bevindt zich water met een lage temperatuur (het hypolimnion), boven de spronglaag bevindt zich water met een hogere temperatuur (het epilimnion). Zie ook: halocline.
Stadiaal	de koudere perioden tijdens een glaciaal. Meestal zijn dit de perioden met landijs-uitbreiding. Zie ook interstadiaal.
Stenotherm	aan een beperkt temperatuursbereik aangepast. Tegenover eurytherm.
Strang	dode ('verlaten') rivierarm.
Stratificatie	Gelaagdheid van een meer of de zee, meestal betrekking hebbend op temperatuur, zuurstof- en/of zoutgehalte. Zie spronglaag.
Stratigrafie	studie van de opeenvolging, samenstelling, kenmerken en eigenschappen van aardlagen.
Stratigrafisch	de stratigrafie betreffend.
Strooisellaag	Losse bovenlaag van een bodem, meestal in een bos, bestaande uit dood plantaardig materiaal, zoals hout en bladresten, in verschillende staat van afbraak. In de strooisellaag leeft een specifieke fauna waarvan bepaalde slakkensoorten deel uitmaken.
Sub-	het voorvoegsel 'onder-', Zie ook super-. OOK: in taxonomische terminologie.
Subarctisch	betrekking hebbend op het aan de Noordpoolstreken grenzende gebied.
Subboreaal	Geologisch tijdvak. De vierde en één na laatste periode van het Holoceen, volgend op het Atlanticum en voorafgaand aan het Subatlanticum.
Subfossiel	'bijna fossiel'. Een vrij zinloos want vaag en onnauwkeurig begrip wat beter niet gebruikt kan worden. Zie subrecent.
Sublittoraal	....
Submers	ondergedoken; onder water bevindende planten en dieren. Tegenover emers. Bv waterplanten die deels onder en deels boven water leven hebben een submers en een emers gedeelte. De Brakwaterkokkel leeft bij voorkeur submers, terwijl de gewone Kokkel een deel van de dag op het wad bij eb tegen droogvallen bestand is, dwz emerse omstandigheden kan verdragen.
Subrecent	'Bijna recent'. Een vrij zinloos want vaag en onnauwkeurig begrip wat beter niet gebruikt kan worden. Zie ook subfossiel.
Substraat	De ondergrond; het min of meer vaste oppervlak waarop een plant of dier zich bevindt. NB planten en dieren kunnen zelf ook als substraat voor andere planten en dieren dienen.
Super-	het voorvoegsel boven- of hoger-, Zie ook sub-. Ook in taxonomische terminologie.
Supralittoraal	het bovenste gedeelte van de kust, boven de normale hoogwaterlijn gelegen. Dit is de zgn 'spatzone' die wordt bereikt door opspattend zeewater en incidentele zeer hoge vloed. Zie ook schor.
Synantroop	Sterk geassocieerd met menselijke invloed; 'mensvolgers'. VS antropochoor. Het is niet altijd volkomen duidelijk of een soort als synantroop danwel antropochoor beschouwd moet worden. Zie ook antropogeen. Hier vindt U een lijst van nu in Nederland levende molluskensoorten die hier van oorsprong niet thuis horen.
T
Temporair	Tijdelijk, bv seizoensgebonden, zoals in: 'temporair water'.
Terrestrisch	op het land betrekking hebbend. VS aquatisch. Ook: op het droge land gevormd.
Tertiair	Geologisch tijdvak. De oudste periode uit het Kenozoicum, voorafgaand aan het Kwartair. Oorspronkelijk beschreven als het derde hoofdtijdvak van de aardgeschiedenis.
Thermocline	Bepaalde waterdiepte in zee of meer waarop de watertemperatuur plotseling sterk veranderd. Zie ook spronglaag.
Thermofiel	warmteminnend; betrekking hebbend op warmteminnende soorten.
Tiglien	Geologisch tijdvak. Periode uit het Vroeg Pleistoceen, bestaande uit verschillende koudere en warmere perioden.
Transgressie	Het uitbreiden van de zee. Zie ook regressie.
Travertijn	Een uitzonderlijk harde en compacte vorm van kalktuf. Vaak gevormd in (warme) bronnen.
Trofiesysteem	Meren kunnen op grond van hun voedselrijkdom worden ingedeeld in verschillende categorieën. Een globale indeling in trofiegraden van voedselarm tot zeer voedselrijk is: oligotroof, mesotroof, eutroof en hypertroof water.
Trofisch	Op de voedselopname betrekking hebbend.
Tuf	Engels: tufa. een kalkige neerslag gevormd door verdampend met kalk verzadigd water.
U
V
Veliger	Een planktonisch levende larve die bij sommige soorten in water levende slakken voorkomt.
Vloed	Ook wel opkomend water of opkomend getij. Dat deel van de getijden cyclus waarin het zeewater van de laagste stand (= laag water) naar de hoogste stand (= hoog water) rijst. VS eb(tij). Zie ook springtij
Vloedbos	Bos wat bij hoge waterstand van rivier overstroomt. Zie ook: bronbos, vloedbos.
W
Waai	Zie wiel.
Waal	Zie wiel.
Waalien	Geologisch tijdvak. Pleistocene periode bestaande uit twee warme perioden gescheiden door een koelere periode.
Wad	....
Weichselien	Geologisch tijdvak. De laatste glaciale periode uit het Pleistoceen.
Wiel	Een meestal (van oorsprong) diepe plas die ontstaan is door de "uitkolking" van de (onder)grond door water bij een plotselinge doorbraak van een verhoging (oeverwal of dijk) grenzend aan een rivier, meer of zee. Ook wel kolk, waai of waal genaamd. Zie ook inlaag.
X
Xerofiel	Bestand tegen extreem droge condities.
Y
IJstijd	Zie glaciaal, Kwartair.
Z
Zoetwatergetijdengebied	....
Zonering	Een opeenvolging van gebieden of perioden elk met eigen kenmerken en min of meer duidelijk van elkaar gescheiden door plotselinge overgangen.
Zoutgehalte	De totale hoeveelheid zouten opgelost in water. Zie saliniteit en chloriniteit. Zie ook bij: brak water, euhalien, euryhalien, hyperhalien, limnisch, mesohalien, oligohalien, polyhalien.
Zuurgraad	Zie pH.